Schrijven na de zondvloed - A Biosphere Project Blog
- filipvk
- 12 uur geleden
- 6 minuten om te lezen
Beste vrienden,
Een week geleden was ik op schrijf-retraite.
Ik mocht die week gebruik maken van een groot huis in een klein dorpje in het zuidoosten van België, in de vallei van de Ourthe. Het huis behoort toe aan de ouders van goede vrienden, en ik voel me dankbaar en bevoorrecht dat ik me hier een week kon afzonderen om me te concentreren op het schrijven.
Het is een oud huis, gelegen naast een kasteeltje, en ooit deel van het domein van het kasteel. De rivier de Ourthe stroomt vlakbij, aan de overkant van de weg. Het is een mooie vallei, en zodra je het dorp verlaat langs het pad dat de rivier volgt, doemen er prachtige plekjes op langs de rivier die vrij snel stroomt doorheen de vallei die hier eerder smal is.
De omgeving is mooi en rustig, en ideaal om me een week lang te concentreren op het schrijven. Maar de schoonheid en de rust doen haast vergeten dat dit dorp het toneel was van een dramatische overstroming, nu bijna vijf jaar geleden in de zomer van 2021. Die overstroming zette het hele dorp blank, met als gevolg de vernieling van de meeste huizen hier.
Nu is de Ourthe hier wel bekend voor overstromingen, maar dit was uitzonderlijk: de ramp maakte deel uit van de serie dramatische overstromingen die gedurende die weken meerdere landen in West-Europa troffen. Vooral Duitsland, België, Luxemburg, Frankrijk en zuid- Nederland kregen te maken met wat een ‘waterbom’ wordt genoemd: een dagenlange stortbui ten gevolge van een lagedrukgebied dat niet van plaats veranderde.
Maanden aan regen viel op enkele dagen. In de gemeente Jalhay in de provincie Luik bijvoorbeeld, viel op 48 uur zomaar eventjes 271 liter water per vierkante meter, en in Spa 217 liter per vierkante meter.
Ten gevolge van deze zondvloed veranderden meerdere kleinere rivieren, zoals de Ourthe en de Vesder in België of de Ahr en de Erft in Duitsland, in woest kolkende stromen die alles op hun weg meesleurden, en talloze gemeenten volledig vernielden. De ramp kostte in Duitsland het leven aan 180 mensen, in België vielen er 39 dodelijke slachtoffers. Het was een van de grootste natuurrampen in het naoorlogse Europa, en een schok voor gebieden die geconfronteerd werden met ongeziene verwoesting ten gevolge van de ontregeling van het klimaat. Het was een moment waarop de klimaat-crisis plotsklaps heel dichtbij kwam en bijzonder reëel werd. Het potentieel aan verwoesting en verlies van mensenlevens werd pijnlijk duidelijk.
En ook het mooie oude huis waar ik dit schreef bleef niet gespaard: het water reikte in het centrum van dit dorpje meer dan twee meter boven het niveau van de stoep, wat betekent dat het water zeker vijf of zes meter hoger dan normaal moet gestroomd hebben, wat ontstellend is. De verwoesting was totaal. Het huis zelf bleef staan, robuust als het is gebouwd, maar het gelijkvloers was een ravage. De opruim duurde maanden, en alle leden van het gezin brachten dagen door met het sorteren en afvoeren van afval. En de smurrie die achterblijft na een overstroming is geen gewone modder en kan behoorlijk toxisch zijn: een giftig mengsel van alles wat het water tegenkomt op diens niets ontziende weg doorheen huizen, garages, kelders, fabrieken, opslagplaatsen enzoverder. Chemicaliën allerhande worden dooreen geklust tot een cocktail die bijzonder venijnig kan worden. Het kan jaren duren eer een lokaal ecosysteem zich herstelt van zo’n aanslag, die dus verder gaat dan 'gewone' waterschade.
Maar de natuur heeft een ontzettende veerkracht, en zo ook mensen. Rampen maken vaak het beste in de mens wakker, zo weten we, en solidariteit en creativiteit helpen om de rampspoed te verwerken en de schade te herstellen, geholpen door systemen die we in het leven hebben geroepen om dit soort schokken te helpen opvangen: nationale rampenfondsen, verzekeringsstelsels, enzovoort.
Zo is er hier in dit dorpje nu niets meer te merken van de ravage van vijf jaar geleden, uitgezonderd de stenen herinneringsplaat tegen de gevel van een huis in het centrum. Het enige dat wat opvalt als je erop let, is dat de meeste huizen nieuwe deuren en ramen hebben. Verder is het alsof er niets gebeurd is. En dat is natuurlijk mooi: het leven gaat hier verder, de mensen hebben hun huizen terug, en ik kon hier zitten schrijven in dit prachtige huis dat ook volledig gerenoveerd is op het gelijkvloers, en waar het comfort nu mogelijk nog groter is dan voor de ramp. Veerkracht, zeker. Ik ben onder de indruk, dankbaar, verwonderd.
Maar die veerkracht heeft mogelijk ook een keerzijde: enige vergetelheid.
Vlak na deze ramp stond de toenemende ontregeling van het klimaat een tijd lang op de voorgrond in Europese media en politiek, en scheen er een toenemend bewustzijn over de schaal van de rampspoed die mogelijk (eigenlijk: zeker en vast) op ons afkomt. Dat was rijkelijk laat maar toch enigszins hoopgevend: eindelijk zou er, zo leek het toch even, een nieuwe wind waaien doorheen de Europese instellingen, en zou de klimaatcrisis ernstig genomen worden op een manier die echte verandering zou initiëren in politieke en economische besluitvorming.
(Noot, degenen die mijn blog volgen weten dat ik niet houd van de term ‘klimaatcrisis’. Ik ben met vele deskundigen van mening dat wat we de ‘klimaatcrisis’ noemen slechts het topje van de ijsberg is, en dat we die ontregeling moeten zien in het kader van wat eigenlijk een véél omvattender crisis is, die ik liever de ‘biosfeercrisis’ noem. Zie mijn essays ‘Laten we niet meer praten over de klimaatcrisis’, Deel Één en Deel Twee.)
Er was al gewerkt aan een Europese ‘Green New deal’, en er leken verschillende initiatieven in de maak om in Europa meer te gaan streven naar een nieuwe verhouding tussen onze industriële economieën en wat we ‘het milieu’ noemen, een eindeloos gebrekkige term die al aanduidt hoe verstoord onze waarneming is terzake. Ook al die initiatieven waren uiteindelijk nog verre van voldoende, maar het leek even of er een begin van een kentering mogelijk was.
Maar het liep anders: naarmate de jaren verstreken, de schade hersteld werd, en de herinnering aan de ramp vervaagde, verdween het onderwerp van de klimaatcrisis en de andere ecologische crisissen waarmee we ons geconfronteerd weten, weer naar de achtergrond in nationale en Europese politiek. Onder meer de oorlog in Oekraïne, en de daarmee gepaard gaande energie-crisis, leidden tot een dramatische vermindering in engagement wat ‘groene politiek’ betreft in Europa. Maar ook elders in de wereld krijgt de ecologische ‘meta-crisis’ steeds minder aandacht, nu we wereldwijd een proces van destabilisatie en chaos zien toenemen dat mensen angst inboezemt. Recent onderzoek heeft uitgewezen dat wereldwijde berichtgeving over klimaatrampen dramatisch is afgenomen, hoewel die rampen alleen maar in aantal toenemen. Nagenoeg wekelijks is er wel ergens ter wereld een ramp vergelijkbaar in omvang en schade met de ‘waterbom’ in Europa van juli 2021. Overstromingen, droogte, hittegolven, extreme weerfenomenen nemen van jaar tot jaar toe, maar de berichtgeving erover neemt omgekeerd evenredig af, en de ontkenning lijkt wereldwijd weer toe te nemen, iets wat ik eerlijk gezegd niet had verwacht. En dat is heel erg jammer. Zo wordt het hier weer wachten op een ramp van gelijke omvang (of erger) eer mensen, landen en instelling er zich in Europa en elders weer van bewust worden: we staan voor een gigantische uitdaging, die vraagt om een transitie van ongeziene grootte-orde inzake zowat alles wat we doen en laten op deze planeet. Wegkijken gaat niet helpen, integendeel.
Voor nu ben ik dankbaar dat ik hier soms mag vertoeven, mij op mijn werk kan concentreren in dit mooie huis in deze prachtige vallei, en dat ik me kan laten inspireren tijdens dagelijkse wandelingen in de omgeving. De schoonheid kan en moet onze gids zijn, en ons weer leiden tot een gevoel van daadkracht en creativiteit, niet enkel na een ramp maar ervoor, zodat we die rampen kunnen voorkomen of tenminste mitigeren. Schoonheid is een aspect van liefde en het zal enkel die liefde zijn die ons weer kan doen geloven dat een andere toekomst mogelijk is.
Bedankt voor het lezen, en tot de volgende aflevering,
Het ga jullie goed,
Filip
