Echokamers (vervolg) - Mijmeringen en Meditaties
- filipvk
- 12 minuten geleden
- 6 minuten om te lezen
Beste vrienden,
In de vorige Mijmering had ik het over echokamers, en suggereerde ik dat heel onze samenleving als een soort echo-kamer kan gezien worden, waarin dominante gezichtspunten en wereldbeelden voortdurend worden weerkaatst en versterkt, terwijl afwijkende, dissidente of ongewone standpunten worden onderbelicht, onderdrukt of verzwegen. De samenleving als geheel is de echokamer waarvan je niet weet dat je erin zit.
Die ‘overkoepelende’ echokamer is grotendeels geworteld in het wereldbeeld dat op een volgend niveau opereert en ten grondslag ligt aan de ideologie en organisatie van een samenleving, en die is veel minder makkelijk waar te nemen, laat staan in vraag te stellen. Net door de alomtegenwoordigheid ervan, is het moeilijk om zelfs maar te beseffen dat die er überhaupt is, en kan dat wereldbeeld een grotendeels onbewuste invloed uitoefenen op zowat alles wat we doen en laten en denken, of onszelf niet toelaten te denken.
En in de geseculariseerde industriële samenlevingen is dat overkoepelende wereldbeeld tot nader orde het filosofisch en wetenschappelijk materialisme.
Daar kom ik op terug, maar ik wilde in deze mijmering eerst nog even aangeven hoe ook de ‘kleinere’ echokamers en informatiebubbels binnenin dat overkoepelende wereldbeeld een grotere invloed hebben dan doorgaans wordt beseft op de aard van de informatie die jou bereikt.
Enkele voorbeelden van een zeer krachtige ‘echokamers in een echokamer’ zijn naast de ‘usual suspects’ van social media zowat alle hedendaagse mainstream media: televisie, kranten, tijdschriften. Verder onze onderwijsinstellingen; politieke partijen en zuilen; het verenigingsleven; sociale bewegingen; ondernemingen en bedrijven; economische belangengroepen; universiteiten; en last but not least onze sociale kring van familie, vrienden, kennissen. Die laatste sociale echokamer is mogelijk nog de meest bepalende van al, misschien de reden waarom systeemdenker Jeremy Lent zijn magistrale ‘The Web of Meaning’ laat beginnen met een denkbeeldige conversatie tijdens een familiefeest.
Maar laat ik me nu even beperken tot onze mainstream media.
De eerste keer dat ikzelf me bewust werd van de manier waarop onze media ook informatie-bubbels en echokamers zijn, was lang voordat social media bestonden. Zelfs het internet stond nog in de kinderschoenen, en persoonlijke computers leken nog science-fiction.
In de herfst van 1990 verhuisde ik naar de Verenigde Staten, waar ik vier jaar lang zou wonen, studeren en werken. Al heel snel werd duidelijk dat het beeld van de V.S. dat we toen in Europa in onze mainstream media kregen voorgeschoteld, héél onvolledig en ‘biased’ was. De platitudes en clichés die we hier in Europa koesterden over de mensen, de gebruiken en gewoontes, en de aard van het land (eigenlijk: het continent) bleken al vrijwel meteen absoluut niet te kloppen. Veel dingen in mijn nieuwe habitat leken op wat je toentertijd hier in Europa te zien kreeg, maar heel veel was totaal anders, op een manier die aanvankelijk lichtelijk desoriënterend was, net door de cocktail van van heel vertrouwd en heel vreemd.
En omgekeerd werd al snel duidelijk dat het beeld dat in de Amerikaanse media werd opgehangen van Europa, al even onvolledig en bevooroordeeld was. Over bepaalde aspecten van Europese politiek en samenleving werd nagenoeg nooit bericht, en andere werden zeer onvolledig of selectief benaderd. Het Europa dat in het hoofd van Amerikanen bestond, leek een al even geconstrueerde en onvolledige fictie als het beeld van de V.S. in Europa. En nu ik al zowat heel mijn leven de media in de V.S én in Europa ben blijven volgen, kan ik wel zeggen dat dat in essentie niet is veranderd sinds de jaren negentig van de vorige eeuw: indien je enkel media van je eigen thuisland volgt, zal je beeld van een ander deel van de wereld héél erg beperkt zijn. Veel beperkter dan je zou denken.
Die vaststelling was wel een grote eye-opener, en één van de redenen waarom ik van mening ben dat zoveel mogelijk mensen een langere tijd in een andere regio van de wereld zouden moeten verblijven: het is één van de beste manieren om tenminste een deel van de oogkleppen en vooroordelen die we allemaal koesteren af te gooien, en daardoor de eigen samenleving veel helderder te gaan zien voor wat ze ook is: een echokamer, met een zeer beperkte en eenzijdige weergave van alles wat zich buiten die echokamer bevindt. Dat verblijf duurt dan idealiter dan wel meer dan enkele weken, en een vakantiereis is onvoldoende. Dat geeft hooguit een glimp van het vreemde, maar is niet genoeg om de veiligheid van het eigen perspectief echt te verlaten. Enkele jaren lijkt me beter: dat is de tijd die nodig is om het houvast van het vertrouwde wereldbeeld echt los te laten.
Niet iedereen beschikt over de middelen en de tijd om te reizen, laat staan om langere tijd in een ander deel van de wereld te wonen. Maar één van de dingen die we kunnen doen om de echokamer van onze media en het beeld van de wereld dat die ons geven te doorbreken, is het diversifiëren van de media die je volgt, en ook media van andere landen en continenten te volgen. In het digitale tijdperk is het makkelijker dan ooit om media van andere streken te volgen, en ik zal een andere keer een lijstje geven van internationale nieuwsmedia die ik alvast zou aanbevelen.
Mainstream media vormen één van de fundamenten van de echokamer van een samenleving: radio, televisie, kranten en tijdschriften vormen nog steeds een bijzonder dominant en indringend kader dat ons denken en waarnemen veel meer bepaalt dan we doorgaans beseffen. En dat niet enkel wat betreft het vervormde beeld dat die schetsen van andere delen van de wereld: ook het eigen land en de eigen samenleving worden door een zeer beperkte en gekleurde bril weergegeven. En het verschil tussen die televisie zenders of kranten onderling is daarbij minder belangrijk dan je zou denken.
Zowat alle mainstream media, of ze nu links of rechts georiënteerd zijn, progressief of conservatief, delen bepaalde aannames en overtuigingen die we net daardoor zelden in vraag stellen: net door hun alomtegenwoordigheid gaan we ze zien als vanzelfsprekend, dingen die geen zinnig mens in vraag zou stellen. En het is maar door een meer dan sporadisch contact met ideeën en visies die daar (ver) buiten vallen dat we kunnen gaan zien hoe beperkt en biased het beeld van de wereld én van onze eigen samenleving in onze media wel is. Net zoals ik maar kon écht gaan zien hoe beperkt ons beeld van de V.S. is door enkele jaren in dat land te wonen.
Om te beginnen zou ik je willen uitnodigen om de kracht van de echokamer van onze media te ondermijnen door er minder tijd in door te brengen.
Dat lijkt me al even belangrijk als het beperken van je blootstelling aan social media.
Kijk minder televisie, lees minder kranten, luister minder naar de radio. Koppel jezelf tenminste ten dele los van de nooit eindigende stroom infotainment, ruis en aandacht-opzuigende bits en bytes die ons als konijnen aan een lichtbak gekluisterd houden.
Breng meer tijd door in natuur, tussen bomen en bij rivieren. Luister meer naar wat er dààr doorkomt, als je er genoeg tijd doorbrengt zonder afleiding. Ikzelf beperk mijn blootstelling aan media al vele decennia tot een minimum, en ik meen dat dat één van de gezondste gewoontes is die ik heb ontwikkeld, zeker even weldadig als meditatie of regelmatige fysieke oefening.
Die bewuste beperking kan enorm veel ruimte vrijmaken voor de informatie waar we nu meer dan ooit nood aan hebben: die van onze intuïtie, ons hart, en dat deel van ons dat niet beperkt wordt door eender welke echokamer. Dat deel dat veel groter en wijzer is dan we doorgaans beseffen.
En het minderen van je blootstelling aan media zal er niet toe leiden dat je minder geïnformeerd bent, integendeel. Je gaat minder meegesleept worden door de 24-uur nieuwscycli met hun voortdurende focus op angst en geweld, en je gaat door de bomen het bos weer beter zien: de informatie die er écht toe doet.
Een volgende keer zal ik weer oppikken wat ik vorige keer al had aangekaart: hoe die echokamers van de media ook een grote invloed hebben op ons wereldbeeld in ruimste zin: wat we geloven, denken en zelfs voelen over het bestaan, over het universum, over wat we als werkelijk beschouwen en wat we mogelijk of onmogelijk achten. Want de invloed van media gaat veel verder dan opinies over politiek, of vooroordelen over andere landen. En als het over wereldbeelden, wetenschap en filosofie gaat, of anders gezegd over wat we collectief ten diepste geloven over de wereld en onszelf, zijn de beperkingen van onze media heel uitgesproken en hebben die een bepalende rol in de constructie van de bijzondere echokamer waar we ons allemaal in bevinden. En ja, we moeten die echokamer zoveel mogelijk verlaten, en de open lucht opzoeken, waar al de informatie die we nu broodnodig hebben zich bevindt. Het is een tocht die de moeite waard is!
Bedankt voor het lezen, en tot de volgende aflevering,
Het ga jullie goed,
Filip
