Kort en bondig: waarom wereldbeelden? - Mijmeringen en Meditaties
- filipvk
- 18 minuten geleden
- 5 minuten om te lezen
Beste vrienden,
Laten we de bovenstaande vraag eerst eens omkeren: waarom kort en bondig?
Dat verwijst natuurlijk naar voornemen nummer zes in de recente blog post ‘Goede voornemens’: de intentie om vanaf nu die bewuste bondigheid na te streven in deze blog.
Dat is een serieuze uitdaging voor mij, maar één die ik vol goede moed aanga!
Bondig betekent dan concreet: maximum 1200 woorden, daar waar posts vroeger vaak drie of vier keer zo lang waren. Enkel in de essays zal ik me meer breedvoerigheid toelaten.
Terug naar de oorspronkelijke formulering van de vraag: “kort en bondig: waarom wereldbeelden?”
Waarom wil ik het vanaf nu vooral hebben over wereldbeelden, metafysica, overtuigingen en wetenschapsfilosofie in een blog die over de ecologische crisis ging?
Wie deze blog heeft gevolgd het afgelopen jaar, kan misschien het traject nog reconstrueren dat mijn mijmeringen hebben gevolgd, van de meer traditionele ecologische thema’s naar een meer (wetenschaps-)filosofische zoektocht inzake ons wereldbeeld.
Maar ik ga hier even, in zeer beknopte vorm, nog eens een héél gecomprimeerde opsomming geven van enkele kernpunten in die redenering. Een beetje zoals aan het einde van een hoofdstuk in een lijvige cursus een samenvatting wordt gegeven van de belangrijkste thema’s. Een lijstje, zowaar. Handig om te memoriseren! Je kan later dit lijstje nog eens terug opzoeken, mocht je even de draad kwijt zijn.
Daar gaan we:
Tijdens de afgelopen zes jaar heb ik intensief heel veel aspecten van de ecologische meta-crisis onderzocht, en informatie ingewonnen over verschillende aspecten van de transgressie van planetaire grenzen, de economische logica van oneindige groei en toenemende extractie, het hele panorama van planetaire overshoot enzoverder.
Ik kwam tot de conclusie dat er momenteel nergens ter wereld een adequaat antwoord wordt geformuleerd op deze uitdagingen, en dat geen enkele politieke maatregel wordt geïmplementeerd die ook maar in de buurt komt van wat er nodig zal zijn om een civilizational collapse en een instorting van wereldwijde ecosystemen te voorkomen in een niet eens zo verre toekomst. Optimisme over een ‘Green New Deal’ of over ‘eco-modernisme’ en dergelijke is misplaatst en niet gebaseerd op data en bio-fysische realiteiten.
We kunnen niet verwachten dat onze politieke instellingen de nodige koerswijziging gaan initiëren, daar deze instellingen te nauw verweven zijn met de economische systemen die zo ingrijpend gaan moeten veranderen. Integendeel, we zien nu al dat vele beleidsengagementen, die op zich al veel te beperkt waren, worden teruggeschroefd op nationaal en Europees niveau in het licht van internationale spanningen, politieke instabiliteit en economische angst-scenario’s.
De transformatie die onze hele mondiale techno-beschaving zal moeten doormaken is de grootste transformatie sinds de industriële revolutie en eigenlijk van een nog veel grotere orde dan die revolutie. Zowat alles zal helemaal anders moeten: landbouw, handel, transport, het monetaire systeem, de relatie tussen arbeid en inkomen, onze ideeën over sociale zekerheid en solidariteit, migratie, enzovoort enzoverder. Alles zal van de grond af herdacht moeten worden. Er is géén quick fix of techno-solution. Nada, niet, njet, nope, non.
Aangezien deze grote transities niet zomaar door onze politieke instellingen zullen geïnitieerd worden, zal het nodig zijn deze van onder uit te laten ontstaan, in een proces van wereldwijde maatschappelijke synergie en emergentie. Iedereen wordt uitgenodigd daar deel van uit te maken, omdat iedereen mee kan bepalen hoe onze toekomst er uit gaat zien. Deze transitie kan en moet gebeuren in een geest van vredelievendheid, solidariteit, liefde voor onze wereld, openheid en nieuwsgierigheid, niet vanuit angst en daaruit voortvloeiende afkeer voor verandering of haat voor het vreemde en onbekende.
Op de vraag hoe waarschijnlijk het is dat zo’n transitie ook daadwerkelijk zal plaatsvinden, zullen de meeste mensen waarschijnlijk antwoorden: “no way”. Er heerst een soort moedeloosheid, pessimisme en zelfs apathie in onze samenleving, en een algemeen ongeloof dat een kentering ten goede van die orde nog mogelijk is, wat de passiviteit van veel mensen kan helpen verklaren.
Dit ongeloof heeft veel te maken met -je raadt het al- ons wereldbeeld: de overkoepelende verzameling overtuigingen, geloofssystemen, ideologieën en ideeën die bepalen wat we werkelijk achten, wat we als mogelijk of onmogelijk beschouwen, wat we onszelf toelaten te denken, wat we al bij voorbaat afwijzen als strijdig met wat we als gezond verstand beschouwen (gezond verstand is vaak een bedekte term voor een niet onderkend aspect van een wereldbeeld).
Het wereldbeeld of paradigma dat in de seculiere industriële samenleving dominant is en ons politiek-economisch systeem mee definieert, is dat van het materialisme of fysicalisme: de verzameling aannames die ervan uitgaat dat enkel materie en de meetbare fundamentele krachten (electro-magnetisme, zwaartekracht, zwakke en sterke kernkracht) echt bestaan, en dat al de rest inbeelding is of wishful thinking. In dit mechanistische wereldbeeld verloopt alles volgens voorspelbare fysische oorzaal-gevolg sequensen en is er geen enkele zin of betekenis te vinden. Ook het mens-zijn is inherent en ultiem zin- en betekenisloos in dit paradigma (zie Dawkins, Dennett, Hawking et al).
Een materialistisch en mechanistisch wereldbeeld kán voor een mondiale beschaving niet anders dan slecht aflopen, net zoals iemand die fundamenteel in zelf-haat leeft en het eigen leven zinloos vindt hoogstwaarschijnlijk geen mooie levensweg zal creëren voor zichzelf en de omgeving.
Een verandering van wereldbeeld, oftewel van het overkoepelende geheel aan overtuigingen over onszelf, over de wereld, en over het leven zélf, zal bijgevolg onontbeerlijk zijn als we collectief de kracht en overtuiging willen vinden om de nodige transities in de wereld te helpen aangaan. Een ander wereldbeeld zal ons in staat stellen andere mogelijkheden te gaan waarnemen dan degene waartoe onze waarnemingsvermogen nu beperkt is door ons wereldbeeld.
De wetenschap wijst inmiddels óók de weg naar een nieuw wereldbeeld of paradigma dat niet meer materialistisch zal zijn. Een wereldbeeld dat ook ons mens-zijn en ons bewustzijn een heel nieuwe plaats geeft in de rangorde der dingen. Deze postmaterialistische wetenschap is gebaseerd op rigoureus wetenschappelijk onderzoek en data, wat ons in staat kan stellen een nieuwe vorm van gedeeld wereldbeeld te construeren dat onze beschaving kan transformeren, zoals wetenschappelijke inzichten dat in het verleden ook hebben gedaan.
Wetenschap is zeker niet de enige weg tot kennis en waarheid, maar kan een versterkende factor zijn in de paradigma-verschuiving die er zit aan te komen, en die nodig zal zijn om een andere manier van zijn te ontwikkelen in het ruimere organisme waar we deel van uitmaken, onze biosfeer. Dit nieuwe wereldbeeld kan ook voor ieder van ons persoonlijk verregaande transformaties ten goede initiëren.
Zo, dat is het, in een notendop! Dit lijstje is natuurlijk bijna lachwekkend gecomprimeerd gezien de complexiteit van het onderwerp, maar ik zal op al deze dingen héél vaak terugkomen en alle aspecten verder onderzoeken, en op een toegankelijke manier proberen duiden.
Over post-materialistische wetenschap vind je alvast veel informatie op de pagina ‘Wetenschap en nieuw paradigma’ op de website van A Biosphere Project. Je kan de links daar alvast verder verkennen!
In deze reeks Mijmeringen zal ik de komende tijd al heel wat vertegenwoordigers van de post-materialistische wetenschap aan het woord laten.
Wordt vervolgd!
Bedankt voor het lezen, en tot de volgende aflevering,
Het ga jullie goed,
Filip
